Eguberri Baigorrin 1968an, Xalbador, Zubikoa eta beste

http://www.ina.fr/video/CAF93052982/noel-a-bordeaux.fr.html

Baigorrin grabatutako dokumentu hau altxor bat da garai bateko Euskal Herria nolakoa zen ikusi nahi duen ororentzat. 1968ko irudiak dira, atzokoak, errateko maneran… nahiz eta gauzak anitz aldatu diren geroztik. Orduko artzainak, etxaldeak, janzkerak, izateko moduak… anitz erakusten du bideoak. Eguberriko euskal meza ederki islatzen du. Arto zuritzea, Eguberri giroan grabatua, gaur egun egiten ez den ekintza sozial bat da. Orain arte, gurasoek kontatzen zuten nola, telebistarik ez zegoen garaian, supazter inguruan biltzen ziren, kantuz eta istorio kondan* aritzeko. Horra hor irudia.

Bideo hori zabaldu da duela zenbait egun, baina Xalbadorren agerraldia azpimarratzeko. Baina nor ziren bada gainerako pertsonak?

Hastapeneko artzainaren agerraldia (gero arto zuritzean ageri dena) balio handikoa da. Lehen Mundu Gerrako gudari ohia da, bizi osorako maingu gelditu zena gerrako zaurien ondorioz. Hori da ere Ipar Euskal Herriko belaunaldi baten errealitatea, Iparraldea ongi ulertzeko gako garrantzitsua. Badira urteak 14ko gerrako azken lekukoak hil zirela.

Xalbadorren ondotik bertsotan ari dena Ximun Ibarra Zubikoa da. Zubikoa 1905ean sortu zen, Sunbillan (Nafarroa). Ikazkina zen ofizioz. Bankar batekin ezkondu zen eta Bankara (Baxenabarre) joan zen bizitzera. Han hil zen 1979an. Haren ehorzketa egunean, Iparraldeko garai hartako bertsolari gazteek kantatu zuten haren omenez: Joanes Arrosagarai, Mixel Xalbador, Ernest Alkhat, Txomin Esponda eta Jean-Pierre Mendiburuk. Horiez gain, Xanpun eta Felix Iriarte Bersinanto aritu ziren bertsotan. Felix Iriarte ere Sunbillakoa zen, Zubikoa baino zazpi urte gazteagoa, eta Aldudera joan zena bizitzera (Urepele eta Banka lotzen dituen herria). 1936an, Nafarroako bertsolari txapeldun izan zen.

Zubikoarekin segitzeko, erran dezagun Nafarroako txapelketan parte hartu zuela 1936an, 1960an, 1962an eta 1963an. Azken horretan, finalista izan zen. Beste hainbat lehiaketetan eta saiotan ere parte hartu zuen. Mixel Labegueriek ohar batzuk idatzi zituen (Mixel Itzainak bilduak) 1948an Saran izan zen txapelketaz, eta hara zer dion Zubikoaz:

Mixelen arabera ZUBIKOA.k eman aireak dira ederrenak melodia aldetiketa haren bertsuen rimak hoberenak. Huna zer dion segidan: «… Bainan jen-dea guti ohartzen horri, doñu moderno tetele batzuez beharriak haunpatuak izanez.» Huna oraino Mixelek idatzi zenbait oharpen: «… bertsuari beraribehatzen zaionean , aireak bere inportantzia badu. Alabainan bertsulariaren lehen lana bertsua xuxen egitea da. Mahainburukoen arabera Ximun ZUBIKOA da xuxenenik ari dena. Hegoaldeko gehienak bezala. Zergatik ote? Zenbaitek hori mintzairatik datorrela usteko dute. Neri iduri zait doinutik, hunen mugi-mendutik ere datorrela….» Horra Mixelen iritzia.
Dena den egun hortan bertsulari bakotxak erabili doinuak beren erez-zatietan emanik dauzka. «Horien gorputzera baizik ez dut hemen ekarri, dio berak, ZUBIKOA baten zintzurretik zerionak ekialdeko tehenta baten kutsua hartzen baitu. Hori ez ditaike paper hostoan idatzi, bakarrik zinta batean hartu…» Ximun ZUBIKOA kantatzen entzun dutenek konprenituko dute.

Txistua jotzen duen gazte hori nor ote da? Baigorriarra da: Betti Bidart, Baigorriko gaiteroa, Basaizea elkarteko kidea eta Nafarroaren Egunaren antolatzaileetariko bat, preso ohia… Bideo horretan 14-15 urte zituen.

Eta bideoaren seigarren minutuan, mezako irudietan, Erramun Martikorena ageri da, beste batzuekin batera kantuz. Orduan, 25 urte zituen.

* istorio kondan: Xuxen-ek ez du onartzen, baina hola erraten dugu “istorioak kontatzen”.

Advertisements

Estres linguistikoa: lekukotasun bat

Autoa piztu dudanean, estres linguistikoaz ari ziren Euskadi Irratian, Badubada erakusketak zabaldu duen bideoari erreferentzia eginez. Bideo hori egun batzuk lehenago ikusia nuen, eta nik ere halako egoerak bizi ditudala ohartu nintzen. Autoa piztu aitzineko minutuetan ere bai.

Fotokopiak egiten dituzten toki batera joan behar nuen dosier batzuk koadernatzeko, Irunera. Banekien Herriko Etxeko plaza ondoan bazela bat, baina oroitzapenen arabera, hango langilea erdalduna zen. Parkinetik atera eta beste bat nuen parez pare, “Fotokop”. Euria jauts ahala ari zuen, eta berehala joan naiz hara buruz. Euskalduna ote da? Beste gisan ere moldatuko nintzateke, baina… Eta, “baina” horrek zenbateko garrantzia duen!

Atean, “ordutegia” jartzen zuen. Seinale ona. Atea ireki, eta langile bat bizkarrez. Lehen segundo erdian pentsatu dut, “hau euskalduna da”. Harrigarria da, gorago aipatu dudan bideoak erakusten duen bezala, euskaldunek nolako eskaner automatikoa daukagun, gure solaskidea izanen denaren hizkuntza gaitasuna asmatzen ahalegintzeko! Ez dugu beti asmatzen, baina eskanerra beti jartzen dugu martxan.

Nahi ala ez, elkarrizketa euskaraz denean, beste lasaitasun batekin, beste konfiantza batekin daukagu harremana. Gaur, gainera, hainbat gauza nituen egiteko: USB batetik dokumentu batzuk inprimatu behar nituen, batzuk ale bakarrean bi aldeetatik, beste batzuk lau aletan, alde bakarretik, beste batzuk paper lodian; kolorezko orri soil batzuk behar nituen eta abar. Eta holako kasuetan, lasaitasun hori are gehiago eskertzen da.

Lehen segundo erdia aipatu dut. Bigarren segundo erdian, burua itzuli duelarik, ikusi dut ongi ezagutzen nuela. Bai, bai, euskalduna da; garai batez, Baionako Gau Eskolan ibilitakoa, eta Biltxoko-ko sukaldari bikaina. Maiz bazkaltzen genuen han, merke eta ongi ematen baitzuten jatera, eta etxekoz etxeko.

Zer kantatzen dugun ez dakigunean

Oihartzun zabala izan zuen, atzo, Jon Eskisabelen Berriako artikuluak. Astelehenean entzun nuenean PPkoek eta UPyD-koek Ruper Ordorikaren “Zaindu maite duzun hori” kantatuko zutea, nik ere halako zerbait sentitu nuen, eta Jonek ongi adierazi zuen egoera horrek askori eragin zigun mina. Gero, Xabier Isasik erantzun zion, hain zuzen Jonen beste kritika bat baitzen Bildukoak ere joko horretan sartu zirela.

Bi gogoeta ardatz daude hor: ea Bilduko legebiltzarkideek Egunkaria itxi zuen alderdikoekin batera kantatu behar zuten itxiera horren aurkako kantua; euskara gutxiesten dutenek euskaraz kantatzeari buruzkoa.

Imanol Ubedak Xabier Isasiri erantzun dionarekin bat egiten dut:

Horiei bost axola kantuak zer dioen, edota kantuaren harira gure artean piztuko diren ika-mikak. Euskaraz kantuan aterako dira Gabonetan, listo! Horrekin kunplitu dute urte osorako.

PPkoek eta UPyD-ekoek “Zaindu maite duzun hori” kantatu dute, Baionako eta Miarritzeko errugbi zaleek “Xalbadorren heriotzean” mozkor-kantu baten gisan orroaz kantatzen duten bezala, edota Lapurdiko edozein kantu talde edo abesbatzek “Zazpiak oihal batetik” kantatzen duten bezala, nahiz eta euskaraz hitzik ez jakin eta Euskal Herriaren ikuspegi frantsesa eduki.

Maiz deseroso sentitzen naiz holako egoeretan. Zer pentsa? Alde batetik, baikorki har daiteke, erranez gutxienez euskaraz kantatzen dutela eta Euskal Herrian, baita Lapurdiko gune erdaldunenetan ere, taldean kantatzea euskaraz kantatzearekin lotzen dutela. Bestetik, beldur naiz hori ez ote den euskararekin konplitzeko aitzakia, Imanol Ubedak dion bezala. Hain zuzen, anitzentzat nahikoa da, euskaldun izateko, mutxikoak dantzatzea eta noiz behinka “Hegoak ebaki banizkio laralaralaralaralara” kantatzea.

Egunkarien etorkizuna, erortzean berriro jaikiz

Ipad-erako sortutako lehen egunkariak porrot egin duela irakurri dugu Berria-n. Lankideen artean solasalditxo bat izan dugu horren inguruan, eta kezka batzuk azaldu eta ondorio batzuk atera ditugu.

1. Berri honek berresten du etorkizunerako aterabideen bila gabiltzan honetan, oraindik ez dugula aurkitu aterabide ideala, eta egiten diren hainbat esperientzien porrotak indarra eman diezaiokeela aldaketen aurrean uzkur edo beldurti egon daitezkeenen jarrera kontserbadoreari.

2. Negozio eredua, gai konplexua da, eta dena ez da euskarri kontu bat: eskaintzen den edukiak sekulako garrantzia dauka. Informazio asko edo gehiena doan eskuratu badezakegu, ordaintzea kostatuko zaigu.

3. Berria-ko artikuluan ongi azaltzen den arrazoi hau funtsezkoa da:

Juan Varela komunikazio adituak adierazi du The Daily-k ez zuela inoiz kalitatezko edukirik eskaini: «iPadak lurralde, publiko eta espazio propio bat sortuko zuela pentsatzea ilusio bat da. Euskarri bat da, baina informazioak fundamentuak eta esentzia behar ditu. Publikoak balio gehiagoko proposamen bat behar du dirua gastatzeko».

Hots, edozein izanik ere edukia, kalitatea eta informazio landua eskaini behar da, gutxieneko salmentak lortu ahal izateko.

4. Batek porrot egiteak ez du erran nahi beste batzuk ez direnik asmatzen ari. Dena den, esperientzien eta porroten aurrean, ez da besoak gurutzaturik egon behar; alderantziz, bide berrien bila, behin eta berriz erotzeko edo bidez nahasteko arriskua dago. Baina arrisku horiek hartzen ez dituztenak, bide bazterrean geldituko dira behin betiko.

Murrizketak hedabideetan

Murrizketak hedabideetan

(Atabala blogean argitaratutako artikulua, azaroaren 21ean)

Allande Boutin France 3 Euskal Herri albistegiko kazetariak argi azaldu du zein egoera ilunaren beldur diren. France 3 telebista publikoa hasi da lehen murrizketak egiten: Domusantuko oporretan eta Eguberrikoetan ez da izanen France 3 Euskal Herri albistegi lokalik. Funtsean, murrizketa bat da. Lehen urrats bat baizik ez dela uste dute albistegi horretako langileek, eta mobilizazio handiak izan dira Ipar Euskal Herrian, albistegi horren mantentzearen alde.

France 3 telebista publikoak hiru solairu ditu: Frantzia mailakoa, eskualde administratibo mailakoa (Ipar Euskal Herrian, Akitania mailakoa) eta tokikoa. Ipar Euskal Herriko deskonexioa egunero bost minutukoa da. Duela hogei urte sortu zuten, eta egunero 40.000 ikusle dauzka. Bakoitza beregaina da, baina elkar elikatzen dute (Iparraldeko erredakzioak albistegi lokalerako ekoizten duena, eskualde mailakoan edo Frantziakoak zabaldu dezakete, gaiaren arabera).

Dirua aurreztu behar dutelakoan, egun hauetan ez dute albistegirik egiten, oporretan gai gutxiago dagoela iritzita. Ez zaie bada garai hoberena gertatu oporretan albistegirik egin gabe egon daitekeela frogatu nahi bazuten: Aurore Martinen kasua ezin dute landu. France 3 Euskal Herriko langile batzordeak dio enpresak estrategia txarra duela, kudeaketa txarra egiten duela eta ez dela egia benetan aurreztu dezaketenik horrelako neurriekin.

Horregatik dira beldur hurrengoan murrizketa gehiago izango dela, adibidez bost minutu eskaini beharrean 90 segundura mugatuko dutela saioa.
Ez da France 3-ren kasua bakarrik. Ez da hedabiderik libratzen egoera honetatik. Baina France 3 hedabide publiko bat da: Iparraldeko etxe bakoitzak urtean 123 euro ordaintzen ditu telebista eta irrati publikoa finantziatzeko; Frantziako Gobernuak iragarkiak kendu zituen telebista publikotik, 20:00etatik aurrera. Zergak berdin-berdin ordaintzen ditugu, eta urtetik urtera gero eta garestiago. Ez da onargarri zerbitzu publiko hori murriztea, are gutxiago, ikusita programa horrek zer arrakasta duen.

Telebista publikoa da ETB ere, eta hodei beltzak ageri dira haren zeru gainean. Krisiak denetan jotzen du gogor, baina hedabideen arloan murrizketak egitea ez da sanoa gizarte demokratiko batean. Bermatu beharreko zerbitzu publiko bat da. Kontuan hartu behar da ez dela euskarazko hedabide bakarra. Beharbada euskarazko hedabideen sarea eta honen finantziazio publikoa birpentsatu eta berrantolatu beharko litzateke; baina multimediaren mende honetan, kontraesankorra eta pentsaezina litzateke erakunde publikoek sektorea ahultzen uztea.

Funtzionarioen paga eta Berriaren diru-laguntza

Gai delikatua da, eta ondorio sinpleegirik ez nuke atera nahi, bi gertakariek ez baitute baitezpada lotura zuzen-zuzena. Baina, egun berdintsuetan gertatu dira biak: oraino indarrean dagoen Eusko Jaurlaritzak funtzionarioen paga ez ordaintzeari uko egin dio, eta Berria egunkariari hitz eman zion diru-laguntzari dagokionez, hitza jan du.

Hainbat hobe funtzionarioentzat (lehen erabakiari dagokionez), baina beste sektore anitzetan soldatak izozturik dauzkate zenbait urte hauetan, ez baldin badizkiete murriztu edo ez badira lanpostuak desagertu. Berria ez da krisi latz hau jasaten duen enpresa bakarra, ez eta ere hedabide bakarra. Baina ohar gaitezen Eusko Jaurlaritzak hitza jatearen ondorioz, Berria taldeak urtea bururatuko duela espero baino galera handiagoekin, ustekabe hori azken unean gertatzeak aurreikusi gabeko egoerari beste aterabide bat aurkitzeko astirik uzten ez diola jakinez. Ondorio bat izan daiteke (araiz ez) langileen soldatak, 2009tik izoztuak, murriztea edo abenduko paga ez ematea. Baina boterean jarraituko ez duen oraingo Jaurlaritza hobeki gelditzen da funtzionarioei paga ez diela kendu erranez, eta ez du zuzenean publikoki komunikatu behar izan Berriari diru-laguntza kendu diola, are gutxiago, erabaki horren ondorioz funtzionarioak ez diren eta haiek bezainbat irabazten ez duten beste langile batzuk utz ditzakeela abenduko pagarik gabe.

Dena den, izan neurri hori edo beste bat, euskarazko prentsa ahultzea izanen da ondorioa.