“Sud Pays Basque” nola da euskaraz?

31 eskutik

Eneko Bidegain

Euskara hizkuntza ofiziala ez den lekuetan sortzen diren erakunde berri edo programei eman ohi zaien izena erdaraz izaten da. Ipar Euskal Herriaren kasuan, frantsesez. Erakunde edo programa horiek, maiz, siglak dakartzate berekin, gainera. Kontua da, gehienetan albiste iturri direla, publikoki aurkezten diren unetik aitzina. Euskarazko hedabideetan lanean ari diren kazetarientzat ez da buruhauste ttipia izaten. Nola itzul halako erakundea? Nola jarri euskaraz? Erabaki bat har daiteke, bakoitzak har dezake berea, baina nola adostu biharamuneko Berria-n, Euskal Irratietako albistegietan eta Kazeta.info webgunean izen bera erabiltzea?

Erabakia egunean berean hartu behar dute kazetari horiek, presaka, eta bakoitzak bere ordenagailuaren aurrean, elkarrekin adosturik edo elkarrekin aipatu gabe. Aski erraza denean, normalena da denek itzulpen bera proposatzea. Ez da beti hala, ordea. Dena den, ez dago astirik kazetari horien gainetik, erakunde horren euskarazko izena erabaki behar duten autoritateek erabakitzeko. Kasu honetan, Euskaltzaindia beti ibiliko da kazetarien gibeletik, Jean Haritxelharrek, euskaltzainburu zela, Egunkaria…

View original post 181 more words

Advertisements

Ikusia izan da, egina izan da

31 eskutik

Eneko Bidegain

Ipar Euskal Herrian arazo bat badugu pasiboarekin, komunikabideetan bereziki. Berriki hau irakurri nuen hedabide baten twitterreko denbora-lerroan:

«Gorpu bat atzemana izan da Ahurtin, eraila izan dela dirudi».

Horrelakoak («izan da») maiz entzuten ditut irratietako albistegietan bereziki, baina idatzizko hedabideetan ere aurkitzen ditut, kasu honetan bezala. Bi arrazoi daude esaldia horrela hasteko. Batetik, garrantzitsuena «gorpua» delako, horrekin hasi nahi zutelako esaldia. Bigarren arrazoia da, erdaraz (eta nik uste frantsesezko prentsan are gehiago), ohikoena delako «Un corps (a été) trouvé» gisako tituluak egitea. Hain zuzen, frantsesez «corps» azpimarratu nahi badute, «corps»-ek subjektu izan behar du, eta horrek dakar pasiboa.

Euskaraz, ordea, ez dugu erdarak duen traba hori, eta beraz gauza bera idatz dezakegu aktiboa baztertu gabe. Esaldia ez al zen hobeki geldituko, horrela?

«Gorpu bat aurkitu dute Ahurtin, eta erail dutela dirudi».

View original post

Zaldi esnea?

31 eskutik

Eneko Bidegain

Hedabideren batean zaldi-kume entzun edo irakurri nuenean, zerbait bitxi iruditu zitzaidan. Nik beti entzun nuen pottoko (nahasi behar ez dena pottoka-rekin) erraten zitzaiola delako «zaldikumeari». Edo bestela moxal. Behiarena txahala edo ahatxea den bezala, ardiarena, bildotsa edo arkumea, ahuntzarena pitika edo antxumea, oiloarena txita… «Zaldikume» entzutea, «behikume», «ardikume» edo «oilokume» entzutea bezalatsu dela iruditzen zait, edo, hobeki erran, «idikume» edo «zikirokume» entzutea bezala. Nire harridurarako, ordea, hiztegiek onartzen dute «zaldikume» hitza.

Laborariak dio bere bizian ez duela behin ere zaldirik erditzen ikusi. Behin «zaldi esneari» buruzko erreportaje bat entzun nuen. Zaldiari errapea bilatzen dionak beharko du pazientzia, ordea. Errapea duena eta erditzen dena behorra da, ez zaldia. Zaldia, berez, ar zikiratua da, eta arrari garainoa deitu ohi zaio.

Baina «zaldia» hitz generikoa ere bada, cheval, caballo, edo horse bezala. Galdera da, mendiko behorrak kenduta, lasterketetakoak, western filmetakoak, zer diren: arrak, emeak ala zikiratuak? Berez…

View original post 62 more words

Deiturak

31 eskutik

Eneko Bidegain

Gaur egun, eta beharbada azken hiruzpalau belaunaldietatik hona gutxienez, deituren edo abizenen ortografiak egonkorrak dira. Kasu ohikoena hartzeko, Etcheverry aitak Etcheverry abizena utziko die haurrei, aitatxik zuen bezala; eta Echeberri deiturarekin sortu zenaren seme-alabak Echeberri izanen dira, ez Etcheverry, ez Etxeberri. Baina XIX. mendeko eta lehenagoko ezkontza, sortze eta bataioetako aktetan, abizenak ez ziren beti modu berean idatzirik agertzen.

Hego Euskal Herrian aski sinplea da abizenak euskalduntzeko prozesua. Ipar Euskal Herrian, ordea, buru-hauste handiagoa da: deitura aldatzeko aukera badago, baina ez irizpide beren arabera; eta prozesua bera luzea da eta 100 eurotik gorako kostua du. Besteak beste, Journal Officiel Frantziako aldizkari ofizialean argitaratu behar da deitura aldatzeko xedea. Horrek berak ez du bermatzen aldatzeko eskaera onartuko dutenik.

Abizen ofizialaren ortografia aldatu gabe ere badago lanik egiteko, gehienek ohitura dutelako beren abizena nortasun agirian idatzia duten bezala jartzeko. Elkarrizketa egiten banion bati, maiz zehazten zidaten Etxeberri «tch»-rekin zen…

View original post 127 more words

Eguberri gaua

31 eskutik

Eneko Bidegain

Badauka tradizioa, aspaldiko testu eta kantuetan ageri den bezala, «gabon» edo «gabon gaua» hitzak. Ipar Euskal Herrian arrotz egiten zaigu, nahiz eta ongi asko jakin Hego Euskal Herrian hala erabiltzen dela, handik zabaltzen diren hedabideetatik heltzen zaigulako hitz hori urtero. Iparraldean, «Eguberri gaua» erraten zaio, eta elizako kantuek ere hala diote «Oi Eguberri gaua, bozkariozko gaua…».

Nola erraten diote inguruko beste hizkuntzetan?

  • Gazteleraz: Nochebuena (gau ona)
  • Alemanez: Heiliger Abend (arrats santua)
  • Ingelesez: Christmas Eve (eguberri bezpera)
  • Frantsesez: Veille de Noël (eguberri bezpera)
  • Galizieraz: Noiteboa (gau ona)
  • Italieraz: Vigilia di Natale (eguberri bezpera)
  • Katalanez: Nit de Nadal (eguberri gaua)
  • Portugesez: Véspera de Natal (eguberri bezpera)

Eta abenduaren 31ko gauari nola erraten diogu? Iparraldean, betidanik entzun dut «Urtats gaua», Hegoaldean «Gabon zahar gaua» entzun dut maiz.

  • Gazteleraz: Nochevieja (gau zaharra)
  • Frantsesez: Nuit de la Saint-Sylvestre
  • Alemanez: Silvester
  • Galizieraz: Véspera de ano (urte bezpera)
  • Ingelesez: New Year’s Eve (urte berri bezpera)

View original post 42 more words

Zozoa, ergela eta mentsa

31 eskutik

Eneko Bidegain

Eskolarteko bertsolari txapelketako final batean, ofiziotan elkarrekin aritu ziren Nafarroa Behereko haur bat eta Gipuzkoako beste bat. Ez dut gogoan gaia zein zen, baina bertso batean Nafarroa Beherekoak bere kantukideari «zozoa» zela erran zion. Gipuzkoarrak, gaitziturik, ihardetsi zion ezetz; eta erakutsi nahi zion zein dinamikoa zen, zein ausarta… Hark ulertu zuen Iparraldeko gazteak gatzik gabea izatea leporatu ziola, mugitzen ez dena, aspergarria… Aitzineko bertsoa ulertu ez zuela pentsatuz, haren bertsoa bertso txartzat jo nezakeen ez banu jakin izan Hegoaldean «zozo» erabiltzeko joera dagoela «soso» adierazteko:

“Soso, insípido” Elexp Berg. Il bedi ollasko bigun gozoa: / ollar zarra, ze yateko zozoa! Zav Fab RIEV 1907, 532 (v. tbn. Mg in VMg 96).

«Soso», ordea, gaztelerako hitza da, eta «geza» erran nahi du. Iparraldean «tontoa» izendatzeko erabili ohi dira «zozo» eta «xoxo» hitzak, Orotariko Euskal Hiztegian ongi jasota dagoen bezala. Bien arteko ñabardura ere badago. «Zozo»-ren adibide hauek…

View original post 517 more words

Hau da

31 eskutik

Eneko Bidegain

Gaur hitz egin nahi dut esaldiaren hasierako zatiari azalpen gehiago emateko helburua duten bigarren zatiez, hau da, aurreko zatia argiago azalduko luketen hurrengo zatiak izango dira artikulu honen gaia. Oraintxe idatzi dudan esaldiak badu zerbait bitxi, ez? Hori da, ordea, maiz irakurtzen dudan esaldi mota. Ez dakit aitzineko ikasturteetan hainbeste zabaldua zen joera hori edo aurtengo ikasleek ikaragarriko joera izan duten «hau da» hori erabiltzeko. Egia erran, bestela ere maiz entzuten da, hedabideetan hitz egiten dutenen ahotik bereziki, baina egoki.

«Hau da», «hots» edo «erran nahi baita» gauza bererako erabiltzen dira. Aitortu behar dut nihaurek «hots» anitz erabiltzen dudala. Baina zein da horien helburua? Aitzineko esaldian aipatutakoa argikiago azaltzea, xehetasun berriekin edo adibide zehatzekin. Edo aitzineko esaldiko aipu zehatzak orokortzea. Orotariko Euskal Hiztegitik hartu ditut adibide batzuk.

Informazio zehatzagoa emateko:

Handik ioanentzare bertze bidearen erdian uest noroestean, hau da, Lorrenetik Arroke Tobasat eta Arroke Tobastik Sen Maloarat. INav…

View original post 268 more words